HSBC: Cổ phần hóa giúp Chính phủ giảm gánh nặng tài khóa

Trong báo cáo mới công bố có tên “Cải cách doanh nghiệp nhà nước: Liệu sắp tới có là vận may bất ngờ?”, Ngân hàng HSBC cho biết Chính phủ Việt Nam đã thể hiện quyết tâm xốc lại quá trình cổ phần hóa các doanh nghiệp Nhà nước (DNNN) trong bối cảnh nợ công ngày càng gia tăng và đang tiệm cận mức giới hạn là 65% GDP.

Tuy nhiên, đây không phải là một nhiệm vụ dễ dàng trong bối cảnh quá trình cải cách các DNNN còn nhiều thách thức và chi tiêu của Chính phủ ngày một gia tăng, chuyên gia phân tích Noelan Arbis của HSBC nhận xét.

Về bản chất, Chính phủ kỳ vọng rằng tăng cường cổ phần hóa sẽ làm tăng thu ngân sách và giảm bớt gánh nặng tài khóa. Tuy nhiên, đây không phải là một nhiệm vụ dễ dàng do thách thức còn tồn tại đối với việc cải cách DNNN và xu hướng chi tiêu gần đây của Chính phủ, báo cáo viết.  

“Mặc dù đã đi đúng hướng, chúng tôi vẫn nhận thấy những rủi ro hữu hình khiến Chính phủ có thể không đạt mục tiêu thâm hụt ngân sách 3,5% [GDP] trong năm 2017, trừ phi là Chính phủ có khả năng kiềm chế chi tiêu trong ngắn hạn. Đây là điều mà chúng tôi tin là khó có thể thực hiện nếu xét đến các mục tiêu tăng trưởng của Chính phủ”.

Lãnh đạo Việt Nam gần đây xác định việc thoái vốn tại các DNNN là một cách làm tăng thu ngân sách và giảm chi tiêu của Chính phủ. Theo báo cáo, điều này là một hướng đi tích cực và đáng được ghi nhận.

Quyết định 58/2016 của Thủ tướng Chính phủ nhằm đẩy mạnh việc thoái vốn Nhà nước tại các DNNN hiện có bằng cách loại bỏ hoặc giảm mức sở hữu tối thiểu mà Chính phủ nắm giữ trong một số ngành nhất định.

Ngoài ra, Chính phủ cũng đã đưa ra một lộ trình rõ ràng hơn cho việc cổ phần hóa bằng cách công bố tỷ lệ sở hữu Nhà nước ở từng công ty đã được lên kế hoạch cổ phần hóa (không chỉ công bố rộng rãi theo các ngành).

Theo HSBC, việc Chính phủ gần đây đẩy mạnh quá trình cổ phần hóa các DNNN được cho là một tin tức tốt do tốc độ cổ phần hoá đã giảm trong những năm gần đây. Ví dụ, trong giai đoạn 2003 – 2008, số DNNN giảm 1.538 DNNN, nhưng con số này chỉ là 312 doanh nghiệp trong 5 năm tiếp theo.

Việc cổ phần hóa không được đạt được mục tiêu đề ra và diễn ra chậm chạp một phần là do những thuận lợi của các cuộc cải cách trước đó đã tạo điều kiện cho việc bán (hoặc giải thể) hầu hết các DNNN nhỏ làm ăn thua lỗ. Ngược lại, nhiều công ty còn tại có quy mô lớn hơn nhiều với cơ cấu sở hữu và quản lý phức tạp, thậm chí đôi khi không có báo cáo tài chính và nghĩa vụ nợ rõ ràng, báo cáo cho biết.

HSBC cho rằng Chính phủ đã thể hiện quyết tâm xốc lại nhiệm vụ cổ phần hóa, thể hiện ở Quyết định 58/2016. Cải cách DNNN cũng là một chủ đề chính trong Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ năm trong tháng Năm vừa qua. Theo đó, Trung ương đã thông qua nghị quyết nhấn mạnh sự cần thiết đẩy mạnh cải cách và cổ phần hóa các DNNN.

Bằng chứng về cam kết mạnh hơn, Chính phủ vào năm 2016 và quý I.2017 đã phê duyệt kế hoạch cổ phần hóa cho 63 DNNN, trong số đó đa phần là các doanh nghiệp lớn.

Chuyên gia HSBC cho rằng cần thêm các biện pháp cải cách để giúp Chính phủ tiến hành triệt để chương trình cổ phần hóa.

Chẳng hạn, cải cách DNNN căn bản tập trung vào việc bán cổ phần thiểu số, trong khi Chính phủ vẫn duy trì kiểm soát đa số. Điều này khiến các nhà đầu tư chiến lược bị hạn chế trong việc tái cấu trúc các doanh nghiệp Việt, cải tiến quản trị doanh nghiệp, và giúp các công ty nâng cao năng lực cạnh tranh toàn cầu. Qua đó các nhà đầu tư tư nhân bị cản trở việc tham gia đầy đủ vào tiến trình.

Theo số liệu của Chính phủ, hiện có khoảng 97% số DNNN đã được cổ phần hoá nhưng chỉ có 8% lượng cổ phần đã được bán cho các nhà đầu tư tư nhân. Đây là điều mà Chính phủ nhận thấy và đang hướng tới để giải quyết thông qua các quá trình cải cách, như Quyết định 58/2016.

Báo cáo cũng chỉ ra rằng bản thân các DNNN và các chính quyền địa phương còn chậm chạp trong quá trình cổ phần hóa. Theo nhận xét của Chính phủ, các đơn vị hành chính địa phương và các DNNN đang thiếu nỗ lực vì họ còn lo ngại nhiều vi phạm có thể bị phơi bày trong quá trình cổ phần hóa.

Quá trình cổ phần hóa chậm cũng dẫn đến thu ngân sách từ việc thoái vốn ở các DNNN diễn ra chậm hơn dự kiến. Theo thông tin trên báo chí, cổ phần hóa và thoái vốn đã đem lại nguồn thu gần 3,4 tỷ USD cho ngân sách Nhà nước giai đoạn 2011-2015. Con số này tính ra còn khá thấp đối với khoảng thời gian 5 năm, đặc biệt là khi so sánh với con số 130 tỷ USD là tổng tài sản của các DNNN.

Tuy nhiên, tình hình hiện đang xoay chuyển. Tính đến quý II/2017, Việt Nam đã thu được 11.600 tỷ đồng từ việc thoái vốn khỏi các DNNN, tăng 314% so với năm trước.

Ngoài ra, báo cáo cho biết Chính phủ phải cắt giảm mạnh chi tiêu để đáp ứng mục tiêu thâm hụt ngân sách 3,5%. Thâm hụt ngân sách đã tăng liên tục trong những năm gần đây và theo ước tính của HSBC, sẽ phải giảm xuống khoảng 168 nghìn tỷ đồng (tương đương 7 tỷ USD) để đạt được mục tiêu đề ra. Số tiền này thậm chí còn thấp hơn mức thâm hụt của Chính phủ vào năm 2012 theo danh nghĩa (Biểu đồ 1). Điều này cũng sẽ diễn ra với giả định Việt Nam đạt được mục tiêu tăng trưởng 6,7% vào năm 2017, trong khi HSBC dự báo là 6,0%.

HSBC cho rằng Chính phủ tiếp tục đẩy mạnh các cải cách liên quan khác như tạo điều kiện cho khu vực tư nhân đóng vai trò lớn hơn trong nền kinh tế. Ví dụ, đầu tư ngoài Nhà nước trong vài năm gần đây đã bắt kịp đầu tư của Nhà nước về tỷ lệ % của mỗi khối trong tổng đầu tư của cả nước (Biểu đồ 2).

Hơn nữa, khu vực công đóng vai trò tích cực hơn trong việc đầu tư các hạng mục cơ sở hạ tầng quan trọng trong nước và điều này là cơ sở cho đầu tư tư nhân lớn hơn trong tương lai.

Tổng kết lại, báo cáo nhận xét Việt Nam đang đi đúng hướng để đạt được mục tiêu cổ phần hóa, đặc biệt khi theo đuổi con đường tăng trưởng kinh tế bền vững và hiệu quả hơn.

“Hiện tại, còn quá sớm để kỳ vọng việc thoái vốn các DNNN có thể đem lại cho Chính phủ nguồn tăng thu đáng kể, nhưng các cải cách tiếp theo có thể đem lại cho Việt Nam những lợi ích đề ra trong trung hạn”, báo cáo kết luận.