Theo đánh giá, giá gạo xuất khẩu bình quân trong năm 2016 chỉ đạt 435 USD/tấn, năm 2017 là 450 USD/tấn thì sang đến hai tháng đầu năm 2018, giá gạo Việt xuất khẩu đã bật lên 475 USD/tấn.
Tuy nhiên, chuỗi giá trị ngành hàng lúa gạo vẫn còn tồn tại nhiều điểm yếu, đặc biệt là về thể chế, dẫn đến sự tụt hậu của tổ chức chuỗi giá trị lúa gạo so với tiến triển thị trường.
Điểm yếu thể chế lớn nhất trong ngành gạo Việt Nam chính là sự trì trệ, kém hiệu quả đến mức cản trở sự phát triển ngành gạo của Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) và các doanh nghiệp nhà nước.
Một trong những rào cản lớn nhất đối với việc gia nhập VFA hiện nay đó là điều kiện “phải có Giấy chứng nhận đủ điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo theo quy định của Chính phủ”, trong trường hợp này là Nghị định 109/2010/NĐ-CP quy định tiêu chuẩn thương nhân xuất khẩu gạo dựa trên quy mô sản xuất và địa bàn hoạt động.
Tại Hội thảo “Đánh giá vai trò của Hiệp hội lương thực Việt Nam đối với ngành lúa gạo và đề xuất biện pháp cải tổ Hiệp hội”, TS. Nguyễn Đức Thành – Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách cho rằng: “Nghị định 109 quy định một doanh nghiệp có thể trực tiếp xuất khẩu gạo ra thế giới khi đáp ứng được rất nhiều điều kiện về sản lượng, quy mô, thậm chí là nhà kho phải đạt diện tích bao nhiêu m2,…”.
Kết quả là, ngày càng có nhiều doanh nghiệp tuy nhỏ, tuy có những sản phẩm chất lượng, đạt giá trị gia tăng cao lại không thể xuất khẩu trực tiếp mà phải thông qua doanh nghiệp có đủ tiêu chuẩn của Nghị định 109.
Trả lại tên đúng nghĩa cho VFA
Trên thực tế, Hiệp hội Lương thực Việt Nam bị trỉ trích rất mạnh mẽ khi trực tiếp tham gia vào quá trình thực thi Nghị định 109 vì bị cho là cản trở sự phát triển của hội viên. Bởi lẽ, VFA đang thực thi vai trò bảo vệ lợi ích cho các doanh nghiệp nhà nước, thay vì đông đảo doanh nghiệp tư nhân, thể hiện rõ qua triển khai hợp đồng tập trung (G2G).
Các quyết định phân bổ của VFA dựa trên cách tiếp cận từ phía quản lý (top-down), không dựa trên sự đồng thuận và tự nguyện của hội viên từ trước. Giá gạo theo hợp đồng tập trung trong nhiều trường hợp rất thấp, gây thua lỗ cho doanh nghiệp được phân giao chỉ tiêu và trực tiếp đẩy giá lúa thu mua cho nông dân giảm.
Vì vậy, đại diện Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách đề xuất Chính phủ cần chủ động thay thế các chính sách đã lỗi thời, cải cách triệt để thể chế ngành lúa gạo, đăc biệt là VFA và doanh nghiệp nhà nước, xây dựng hệ thống chính sách – thể chế mới dựa trên kỷ luật, công bằng và minh bạch.
Đặc biệt, “trong dự thảo sửa đổi Nghị định 109 mà Bộ Công thương đang soạn thảo cần bỏ đi vai trò của VFA để đưa Hiệp hội này trở về đúng nghĩa là một Hiệp hội ngành hàng”, TS. Nguyễn Đức Thành kiến nghị.
Hạ An