Giải pháp giảm ngập cho TP.HCM: Hãy trở về nguyên tắc vàng của thủy lợi

Ông Nguyên Ngọc Anh, chuyên gia cao cấp thủy lợi, Nguyên Viện trưởng Viện Quy hoạch Thủy lợi miền Nam chỉ ra 4 nguyên nhân chính khiến TP.HCM chưa giải quyết được ngập lụt:

“Thứ nhất, đối với siêu đô thị TP.HCM, tầm nhìn vô cùng quan trọng, thành phố chưa chú trọng chọn kiến trúc sư trưởng phù hợp, vì không đô thị nào giống đô thị nào. Kiến trúc sư trưởng nếu có nền tảng kiến thức sâu, tầm nhìn về phần ngầm tốt, chắc chắn sẽ có hướng phát triển tốt cho thành phố sau này. Nhưng TP.HCM lại chọn kiến trúc sư trưởng mạnh phần nổi mà yếu phần chìm.

Nguyên nhân thứ hai là sụt lún do mức độ xây dựng đô thị hóa quá cao, Bình Thạnh, Bình Tân, Quận 7 sụt lún trên 2 cm trong những năm qua. Thành phố đã có nhiều dự án cải thiện môi trường, dự án cải tạo kênh Thị Nghè, dự án rủi ro cấp thoát nước, dự án chống ngập… tuy nhiên Bộ Xây dựng khi công bố quy chuẩn nền xây dựng TP.HCM tầm nhìn 2030 – 2050 lại nâng cốt nền lên, không phù hợp với TP.HCM.

Thứ ba, tiêu chuẩn quy hoạch và thiết kế công trình trong cấp thoát nước chủ yếu dựa theo Bộ Xây dựng, ít chú ý mực nước triều cường, nên những công trình trước đây tác động rất yếu với triều cường. Các quy hoạch sau có điều chỉnh nhất định theo quy hoạch của Nhật Bản về mực nước thiết kế, nhưng mực nước biển dâng và lũ thượng lưu lại không được tính đến.

Thứ tư là việc mở rộng đô thị thiếu kiểm soát, khi bỏ sổ hộ khẩu không biết dân số sẽ tăng lên mức độ nào? Ý thức bảo vệ môi trường nước của người dân còn rất hạn chế, đào giếng ngầm vô tội vạ. Phải kỷ luật nghiêm khắc vi phạm của người dân và doanh nghiệp với môi trường nước, khiến tác động nước biển dâng ngày càng gia tăng. Bên cạnh đó, tình hình xả lũ ngày càng phức tạp, quy hoạch chống ngập nội vùng và ngoại vùng còn nhiều bất cập, đặc biệt trong tiêu chuẩn thiết kế. 

Hơn lúc nào hết, TP.HCM cần đội ngũ chuyên gia đông đảo, có hiểu biết sâu về chống ngập. Song quá nhiều chuyên gia từ các ngành khác, quá nhiều ý kiến trái chiều khiến cho thành phố lúng túng”.

Phân tích sâu về những bất hợp lý trong quy hoạch, ông Ngọc Anh cho biết: “Chất lượng thiết kế có vấn đề, nhiều công trình hạ tầng triển khai chậm, sự phân cấp quản lý còn bị động, địa hình thấp bị chi phối mạnh bởi ba dòng sông cực kỳ phức tạp với tác dụng đa nguồn, kiểm soát ngập cực kỳ khó khăn. Ngoại trừ mưa, áp thấp nhiệt đới, mưa đối lưu đều có tần suất cao, hệ thống vận hành chống ngập phải vừa mang tính đồng bộ, vừa mang tính cục bộ cao. Tuy nhiên biện pháp chống ngập lại dàn đều cho cả thành phố, không để ý đến từng quận cho các hướng tiêu cụ thể trong bất cứ quy hoạch nào”. 

Đánh giá kịch bản nước biển dâng đối với TP.HCM đang có rất nhiều bàn cãi, ông Ngọc Anh cho rằng phải xem xét lại cao độ rất chính xác cho các công trình của thành phố, xem lại kích thước, quy mô từ tổng thể đến chi tiết hạng mục công trình trong từng hệ thống. Triều cường không kiểm soát được thì nước tiêu đi đâu? Nâng cốt nền lên hoài thì tìm đâu được đủ vật liệu mà san lấp, biến  thành phố thành một “chiến địa” cực kỳ khủng khiếp! Nếu có hệ thống tiêu được rồi thì tùy quy hoạch quyết định cốt nền, trách nhiệm đó là của Sở Xây dựng, không thể áp dụng chung chung cho các quận huyện.

“Phải xác định đâu là công trình chiến lược để ưu tiên, đâu là công trình bảo trợ, đầu tư sâu. 12 cống ngăn triều chống ngập phải đầu tư vốn vào đó, đừng hì hục làm công trình cấp 3, cấp 4 ở nội đô làm gì, chỉ khiến cho chống chỗ này lại ngập chỗ khác, kéo dài mười mấy năm chẳng làm được gì”. Ông Ngọc Anh kiến nghị. “Chúng ta đã lấn nhiều rồi, ngăn được lúc nào cũng là tốt. Chính vì hạn chế tầm nhìn nên sẵn sàng hợp tác, nhượng quyền sử dụng đất cho Đài Loan làm Phú Mỹ Hưng mà không quản lý. Không phải nhượng đất để họ muốn làm gì thì làm, đó là khu vực trữ nước chính của TP.HCM mà chúng ta không làm được gì cả”.

“Chứa nước vào các hồ mà không thoát được cũng chết, hồ Dầu Tiếng là nguy cơ. Về nguyên tắc diện tích tiêu nước phải xác định rõ, cùng với biện pháp ngăn nước ngoại lai tần suất đảm bảo tiêu là bao nhiêu, tiêu được ở cấp độ nào? Chứ cứ làm dự án tràn lan mà không nói rõ tiêu nước bao nhiêu kiểu này khiến đồng tiền thuế của dân sử dụng rất lãng phí. Vốn ODA cực kỳ quan trọng, nên kết hợp chứ đừng mỗi người mỗi phách”. Ông Ngọc Anh kiến nghị. 

Ông Nguyễn Anh Tuấn, kỹ sư thủy lợi cao cấp phản đối khá quyết liệt chủ trương nâng đường, nâng cốt nền: “Ngập có nguyên nhân tự nhiên, nhưng cũng có nguyên nhân do con người. Các quy định của ta làm gì cũng căn cứ trên quy hoạch, trong khu đô thị dân đã ở rồi, làm sao tôn nền được? Nhưng ta cứ nâng đường, mặc kệ nhà dân muốn ra sao thì ra, nhiều nhà thành… cái hang!

Làm thế tội cho dân, điều đó ai cũng biết. Bây giờ Sở Xây dựng đang trình cho UBND thành phố có chế độ đền bù cho dân, dù cốt nền dâng hai là đúng quy hoạch! Cuối cùng người dân thấp cổ bé họng phải chịu, nhưng nếu hơn 8.500 hộ dân nhà như cái hang cùng lên tiếng thì sao? Phải đặt lại vấn đề tại sao cứ đi nâng đường? Chỉ khi nào tuyến đường kết hợp với đê mới có khả năng chống ngập, còn nâng đường thì không chống ngập được. Hệ thống thoát nước chưa đủ, nên nơi cao cũng ngập. Mình dùng tiền thuế của dân cực kỳ lãng phí, có tội với dân”.

“Quy hoạch ra sau có tiếp thu ý tưởng của quy hoạch trước, đối với vùng đất thấp ảnh hưởng của triều cường phải dùng biện pháp cục bộ, tuy nhiên lại vẫn giữ nâng cao mặt đường. Dân tộc mình có truyền thuyết Sơn Tinh – Thủy Tinh, nếu hiểu ngược lại Sơn Tinh nâng đất cao đến đâu thì nước lại dâng đến đó. Biện pháp nâng đường không đúng với quy luật của thiên nhiên. Cứ vài năm lại thấy nâng đường, xây dựng càng nhiều lại khiến cho thành phố ngày càng chìm xuống”.

Theo ông Tuấn: “Cần nhất là phải thay đổi tư duy, không chống ngập lụt nữa mà là giảm ngập lụt. Bây giờ chúng ta không thể chống lại việc san lấp đường, bao càng lớn thì nước ở phía đê dâng lên càng cao. Biện pháp đê bao rõ ràng không đúng, nhưng cũng không thể không bao được, vì không còn biện pháp tiêu tự chảy. Nhưng bao thế nào mới quan trọng. Dự án rủi ro chống ngập hiện nay là tập trung bơm nước cho toàn vùng. Phương án hiện nay là làm 12 cống, nhưng vẫn làm bao lớn chứ không làm bao nhỏ, đó là bất cập trong quản lý. Quản lý chống ngập TP.HCM là mẫu mực của ĐBSCL, chủ yếu ảnh hưởng vùng đất thấp, ảnh hưởng của triều cường, lấy đất đâu ra để nâng toàn bộ nền như thế?”

Theo ông Tuấn, chỉ có hai biện pháp: “Phải xây dựng hệ thống thoát nước tốt, bao đê ngăn. Nên thực hiện theo phương pháp bao nhỏ đê đi theo đường ngắn nhất. Đừng quản lý thoát nước theo kiểu giao thông, đường dài dằng dặc mà cứ đi theo để dồn nước vào phố chính là thua. Trừ nâng đường theo đê, còn lại thì đừng nâng đường chống lụt. Rất tiếc điều đó lại có trong quy hoạch mới chết dở, nên đâu có trị tội ai được”.

Biện pháp thứ hai, diện tích TP.HCM là 2.096 km2, cốt nền phải quy định tùy theo vùng cục bộ và phải dùng bơm. Làm được Kinh Dương Vương, báo chí kiến nghị làm kênh đào rất lớn, nhưng nếu lợi dụng hệ thống thoát nước ở cửa xả thì lúc ấy không phải làm kênh nữa, thủy triều cứ lên xuống, mình tính toán bơm sao cho hợp lý. Cùng với 12 cống đã triển khai, dù trong vùng đã có trạm bơm nhưng nếu còn đọng nước vẫn phải dùng thêm bơm thứ cấp”.

“Tuy nhiên, biện pháp nào cũng đụng đến con người. Nếu con người không thay đổi tư duy thì mọi việc vẫn chưa được giải quyết. Hãy trở lại nguyên tắc vàng của thủy lợi là nước từ chỗ cao chảy về chỗ trũng, tiêu phải phân tán.Thành phố đã bỏ ra rất nhiều công sức và tiền của để chống ngập, nhưng vẫn chưa giải quyết được căn cơ. Tiền của dân đóng để nuôi sống bộ máy Nhà nước và làm công trình phúc lợi, làm kiểu này thì tội cho dân quá”. Ông Tuấn kết luận.