Tham nhũng gây thiệt hại gần 60.000 tỷ, vì sao chỉ thu hồi được 4.676 tỷ?

Đại biểu Nguyễn Thị Thủy (Bắc Kạn), ủy viên thường trực Ủy ban Tư pháp Quốc hội đã cho biết như vậy tại phiên thảo luận dự án Luật phòng chống tham nhũng (sửa đổi) ngày 21/11.

Dẫn báo cáo của Chính phủ, bà Thuỷ cho biết trong 10 năm số thiệt hại do tham nhũng gây ra là 59.750 tỷ đồng và 400ha đất nhưng số thu hồi chỉ là 4.676 tỷ đồng và 219ha đất, tức là chỉ trên dưới 10%.

“Chúng tôi cho rằng những khó khăn nêu trên do nhiều nguyên nhân nhưng một trong những nguyên nhân là do pháp luật chưa có cơ chế để xử lý sớm đối với tài sản tham nhũng”, bà Thuỷ nói, đồng thời làm rõ 4 vấn đề.

Thứ nhất, pháp luật hiện hành chưa có cơ chế để xử lý đối với tài sản không giải trình được nguồn gốc hợp pháp. Theo bà Thuỷ, thực tiễn vừa qua có một số trường hợp kê khai không đúng nhưng chỉ áp kỷ luật đối với chính người kê khai, có thể là khiển trách, cảnh cáo, thậm chí là cách chức chứ không thể đụng được vào khối tài sản không giải trình được nguồn gốc hợp pháp của họ.

Muốn xử lý tịch thu khối tài sản này thì phải thông qua một vụ án hình sự, từ khởi tố, điều tra, truy tố, xét xử, đến khi đó sẽ rất khó khăn, nhiều vụ án sẽ không còn tài sản để thi hành án.

Một trong những kỳ vọng của cử tri đặt ra đối với việc sửa luật lần này đó là phải giải quyết được vấn đề nêu trên. Tuy nhiên, qua nghiên cứu dự thảo bà Thuỷ cho biết tại Điều 122 và 123 vẫn chỉ xử lý đối với người kê khai không đúng.

Cụ thể là nếu như người đó đang được dự kiến bổ nhiệm thì sẽ không được bổ nhiệm nữa và nếu như người đó đã được bổ nhiệm thì tuỳ theo mức độ mà có thể bị cách chức hoặc giáng chức. Đối với khối tài sản không giải trình được nguồn gốc hợp pháp thì dự thảo vẫn tiếp tục để ngỏ không có cơ chế xử lý giống như hiện nay.

Thứ hai, lý do Ban soạn thảo giải thích cho việc không bổ sung quy định nêu trên là để phù hợp với nguyên tắc của tố tụng hình sự, nguyên tắc trách nhiệm chứng minh thuộc về nhà nước.

Theo đó, muốn xử lý tịch thu khối tài sản này thì chính các cơ quan tiến hành tố tụng phải có trách nhiệm chứng minh chứ không phải người có tài sản có trách nhiệm giải trình.

“Ở khía cạnh này, chúng tôi khác với ý kiến Ban soạn thảo và đồng tình với nhiều chuyên gia, bởi lẽ tham nhũng là loại tội phạm đặc biệt, xảy ra rất lâu rồi mới bị phát hiện, độ ẩn của tội phạm là rất cao. Do đó, nếu như không có các thủ tục tố tụng đặc biệt vượt lên các khuôn khổ pháp lý thông thường thì sẽ không thể xử lý được”, bà Thuỷ nói.

Đồng thời, khác với các tội giết người, cướp của, đánh nhau gây thương tích thì hành vi tham nhũng thường diễn biến trong một thời gian dài. Sau khi tham nhũng được là tiêu sài lãng phí, tặng cho, chuyển đổi dưới nhiều hình thức.

Do đó, theo bà đại biểu Thuỷ, ngay chính các quốc gia được xem là mô hình đấu tranh chống tham nhũng hiệu quả cũng không hy vọng sẽ thu hồi được 100% số tài sản tham nhũng.

Chính vì vậy, trách nhiệm giải trình và biện pháp chế tài áp dụng trong trường hợp không giải trình được nguồn gốc hợp pháp của tài sản đã được các quốc gia đặt ra để sớm khoanh vùng nhận diện và tăng khả năng thu hồi tài sản tham nhũng.

Thứ ba, đại biểu Thuỷ cho biết quyền tài sản là quyền hiến định được bảo hộ ở mức cao nhất là Hiến pháp. Do đó, nếu phương án nêu trên được chấp thuận đưa vào dự thảo thì phải được tiến hành thông qua thủ tục tư pháp một cách công khai và chặt chẽ, đủ thời gian cho người có tài sản giải trình và phải do Tòa án có quyền phán quyết, không phải tịch thu bằng con đường hành chính.

Về thủ tục thì chính các cơ quan được giao trách nhiệm kiểm soát thu nhập tài sản của cán bộ, công chức phải là các cơ quan có trách nhiệm đưa vụ việc ra yêu cầu Tòa án giải quyết.

Thứ tư, về kinh nghiệm quốc tế, bà Thuỷ cho biết chưa có điều kiện tham khảo hết được các luật của các nước trên thế giới, nhưng đã tập hợp được danh sách hơn 40 quốc gia trên thế giới quy định xử lý đối với tài sản không giải trình được nguồn gốc hợp pháp.

Điều đáng chú ý là các quốc gia này có nhiều điểm chung giống Việt Nam như hệ thống kiểm soát thu nhập trong xã hội chưa tốt, thói quen chi tiêu tiền mặt trong xã hội vẫn còn phổ biến.

Bà Thuỷ lấy ví dụ về kinh nghiệm của Trung Quốc. Trung Quốc khác với Việt Nam, Trung Quốc không có luật riêng về phòng, chống tham nhũng. Các quy định về phòng, chống tham nhũng của Trung Quốc được đặt trong các luật chuyên ngành.

Để xử lý đối với tài sản không giải trình được nguồn gốc hợp pháp thì Trung Quốc đã bổ sung vào Điều 395 của Bộ luật Hình sự như sau: Bất kỳ công chức công nào có tài sản hoặc chi tiêu vượt quá thu nhập hợp pháp, nếu có sự khác biệt lớn thì đều có thể bị yêu cầu giải trình về nguồn gốc hợp pháp của tài sản đó. Nếu công chức không giải trình được thì phần tài sản vượt quá thu nhập hợp pháp sẽ bị coi là tài sản bất hợp pháp và bị tịch thu. Ngoài ra còn có thể bị phạt tù đến 5 năm. 

Tại một hội thảo phòng chống tham nhũng do Ban Nội chính trung ương tổ chức, các chuyên gia Trung Quốc chia sẻ mục tiêu của quy định trên là bằng mọi giá khiến người có hành vi tham nhũng trả lại tất cả những gì họ đã chiếm đoạt của nhà nước.

Các chuyên gia này cũng cho biết ở Trung Quốc việc thu hồi tài sản tham nhũng là rất triệt để, thu cả đồng hồ, bút máy đắt tiền, thu theo giá trị tài sản đã tham nhũng.

Chẳng hạn đối tượng sử dụng 1 tỷ tiền tham nhũng để mua ôtô mới, sau vài năm sử dụng giá trị chiếc xe chỉ còn khoảng 600 triệu. Khi thu hồi sẽ tính theo giá trị tài sản tại thời điểm thu hồi là 600 triệu, chứ không tính là thu được 1 tỷ.

Đối với kinh nghiệm của Singapore thì nước này không chỉ ban hành luật riêng về chống tham nhũng mà còn có luật riêng về thu hồi tài sản tham nhũng, trong đó có các quy định rất cụ thể về căn cứ, điều kiện, trình tự, thủ tục, thẩm quyền thu hồi tài sản tham nhũng.

“Thu hồi tài sản không chứng minh được nguồn gốc hợp pháp dù là vấn đề mới và rất khó với Việt Nam, song đây là sự chờ đợi của người dân. Các nước đều đã và đang trải qua những khó khăn giống Việt Nam trong công cuộc chống tham nhũng, nhưng họ đã tìm ra cơ chế để sớm thu hồi tài sản tham nhũng. Chúng tôi rất mong ban soạn thảo tiếp thu vấn đề này để thảo luận thấu đáo”, bà Nguyễn Thị Thủy nói.