(TBTCO) – Để Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại DN đạt các mục tiêu như kỳ vọng, cần trao cho ủy ban công cụ, động lực tương xứng thông qua đổi mới mạnh mẽ cơ chế giám sát, xây dựng hệ thống thông tin minh bạch và cơ chế nhân sự cạnh tranh như khu vực tư nhân thay vì mô hình công chức, viên chức.
Đây là đề nghị của các chuyên gia tại cuộc hội thảo với chủ đề “Đổi mới cơ chế giám sát của cơ quan đại diện chủ sở hữu tại DNNN”, do Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế trung ương (CIEM) tổ chức, ngày 19/7. Khó xác định trách nhiệm trong các DN, dự án thua lỗ
Đánh giá về thực trạng giám sát doanh nghiệp nhà nước (DNNN) tại Việt Nam, ông Phạm Đức Trung – Trưởng ban Cải cách và phát triển doanh nghiệp – CIEM cho biết, tổng hợp số liệu từ 2011 – 2016 cho thấy tỷ suất lợi nhuận của các DNNN giảm dần, nhiều vụ việc thua lỗ lớn xảy ra.
Báo cáo hợp nhất năm 2016 cho thấy có 23/91 tập đoàn, tổng công ty, nhóm công ty mẹ con lỗ lũy kế trên 17.000 tỷ đồng. Trong khi đó, mặc dù hệ thống pháp luật đã tương đối đầy đủ nhưng quá trình thực hiện còn nhiều lúng túng, dẫn đến việc giám sát kém hiệu quả. Cho đến nay, chưa có cơ quan nào có đủ thẩm quyền và khả năng theo dõi, đánh giá DN đầy đủ, hiệu quả và toàn diện.
Một nguyên nhân quan trọng khiến việc giám sát DNNN kém hiệu quả là thiếu thông tin đầy đủ, có tính xác thực cao, cập nhật về tài sản nhà nước đầu tư tại DN. “Không dễ để trả lời câu hỏi, vốn nhà nước hiện đang nằm ở bao nhiêu DN, giá trị thực tế thế nào? Không thể giám sát tốt khi thiếu công cụ thông tin” – ông Phạm Đức Trung nói.
Bên cạnh đó, một số cơ quan chủ sở hữu quản lý hàng trăm ngàn tỷ đồng nhưng chưa rõ cơ chế đánh giá và công bố công khai hiệu quả, trách nhiệm quản lý vốn nhà nước của cơ quan chủ sở hữu. Từ đó, không tạo được áp lực cho các bộ, UBND phải quản lý vốn nhà nước hiệu quả hơn và khó xác định trách nhiệm đối với các vụ việc thua lỗ.
Thực trạng này cho thấy yêu cầu đổi mới cơ chế giám sát của cơ quan đại diện chủ sở hữu là cấp thiết, đi cùng với việc xây dựng cơ chế hoạt động của Ủy ban Quản lý vốn nhà nước tại DN (UBQLVNN) mới được thành lập.
Theo TS. Nguyễn Đình Cung – Viện trưởng CIEM, cơ sở đầu tiên để quản lý, giám sát DNNN hiệu quả là phải có hệ thống thông tin công khai, minh bạch. “Hiện nay, mặc dù Nghị định 81 yêu cầu DNNN công khai, minh bạch, nhưng thực tế DN không làm cũng không sao. Như vậy, thẩm quyền của UBQLVNN rõ ràng phải có “củ cà rốt” và “cây gậy” mạnh hơn. Nếu không cho ủy ban những công cụ mạnh thì những kỳ vọng về mục tiêu khi thành lập sẽ không đạt được” – TS. Nguyễn Đình Cung nói.
TS. Nguyễn Đình Cung cho rằng, một trong những điều kiện để cơ quan này hoạt động tốt là không áp đặt tiêu chuẩn, quy chế của công chức, viên chức với cơ quan này mà phải tuyển chọn nhân sự theo tiêu chí tương tự khu vực tư nhân.
“Để vận hành được hệ thống quản lý, giám sát thì phải có đổi mới thật sự. Nếu chỉ áp dụng quy tắc cứng nhắc như với công chức, coi cơ quan đại diện chủ sở hữu như là một cơ quan quản lý nhà nước thì có thể sẽ không đạt mục tiêu” – TS. Nguyễn Đình Cung nhận xét. Ông cho rằng, đi cùng với cơ chế đãi ngộ cao, nên giao cho người quản lý mục tiêu thật cao để họ có động lực sáng tạo cách làm mới, thay vì chỉ làm đúng quy định, quy trình. Dứt khoát chuyển đổi theo cơ chế thị trường
Còn theo chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan, đã có rất nhiều bài học về kinh nghiệm quản lý, giám sát DNNN trên thế giới mà chúng ta có thể học tập. Theo bà, điều quan trọng là phải quy định thật minh bạch về quyền, trách nhiệm của cơ quan đại diện chủ sở hữu. Trong tương lai, chỉ cần 2 cơ quan là UBQLVNN để quản lý các DN lớn và tiếp tục giữ vai trò của SCIC. Với chỉ 2 cơ quan đầu mối này thì việc giám sát sẽ hiệu quả hơn, dễ truy cứu trách nhiệm.
Song song với đó, là tách hoàn toàn chức năng đại diện chủ sở hữu DNNN của các bộ ngành, để bộ ngành chỉ làm chức năng quản lý nhà nước, tăng cường vai trò giám sát của các cơ quan dân cử, như Quốc hội, hội đồng nhân dân và đặc biệt là vai trò giám sát của công dân, báo chí trong quản lý DNNN thông qua việc tiếp cận thông tin, phản biện chính sách.
Góp ý về nội dung này, PGS.TS Trần Đình Thiên nêu vấn đề mấu chốt để quản lý, giám sát DNNN hiệu quả là phải quy định rành mạch về quyền sở hữu bởi quyền tài sản, khái niệm sở hữu nhà nước hiện nay vẫn chưa rõ ràng. Chính tình trạng “tranh tối, tranh sáng” này khiến việc chuyển đổi DNNN khó khăn, tạo khe hở cho lợi ích nhóm, thất thoát, kém hiệu quả.
Đi cùng với đó là có hệ thống thông tin công khai, minh bạch, được thể chế hoá, thiết kế hệ thống quy trách nhiệm tới từng cá nhân. “Tại sao dù đã có quy định mà rất nhiều DNNN không công bố thông tin vẫn không chịu trách nhiệm gì? Phải chăng chúng ta có quá nhiều bí mật hay do tình trạng yếu kém của DN? Ai chịu trách nhiệm về vấn đề này?” – ông Trần Đình Thiên nêu câu hỏi.
Cho rằng việc thành lập ủy ban là một trong những bước tiến để chuyển đổi sang cơ chế thị trường, TS. Nguyễn Đình Cung đề nghị để ủy ban phát huy hiệu quả như mong muốn cần phải trao cho cơ quan này công cụ, quyền lực, động lực cần thiết theo hướng thị trường.
“Sau 30 năm đổi mới, nếu lần này chúng ta không dứt khoát chuyển đổi sang cơ chế thị trường thì những cải cách sẽ lại dẫn lùi về cơ chế can thiệp hành chính của giai đoạn 2006 – 2013, khi đó, mục tiêu cải thiện hiệu quả DNNN sẽ trở nên xa vời” – ông Nguyễn Đình Cung nhấn mạnh./.
Hoàng Yến