Hồ Tây và khu vực phụ cận trở thành trung tâm cảnh quan bậc nhất, trong khi nhiều ô phố phía trong vành đai 3 sẽ giải tỏa quy mô lớn, theo đề án quy hoạch Thủ đô tầm nhìn 100 năm.
Với mục tiêu tạo ra cuộc cách mạng về kiến trúc cảnh quan đô thị, nhà ở, di sản và chuyển từ tư duy “bảo tồn – cải tạo” sang “tái thiết giá trị”, đề án quy hoạch đưa ra nhiều giải pháp tái thiết đô thị.
Khu vực nghiên cứu thực hiện tái thiết từ vành đai 3 trở vào, ưu tiên đối với trong vành đai 1, vành đai 2, trong đó tái cấu trúc kết hợp bảo tồn, tôn tạo các khu vực, công trình có giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc đặc trưng có giá trị.
Cụ thể, khu vực trung tâm Chính trị – Hành chính Ba Đình (khoảng 134,5 ha); khu vực Hồ Gươm và phụ cận được định hướng quản lý kiến trúc cảnh quan đô thị và bảo tồn, phục dựng các giá trị của công trình kiến trúc và trục không gian đô thị có giá trị như hoàng thành Thăng Long, trục văn hóa biểu diễn Tràng Tiền – Nhà hát Lớn.
Hai khu vực trên được đề xuất mở rộng các quảng trường, bổ sung vườn hoa cây xanh mặt nước, đồng thời tái thiết, xây dựng một số công trình cơ quan, công cộng, dịch vụ đô thị nhằm hình thành trung tâm chính trị – kinh tế – tài chính – thương mại của Thủ đô xứng tầm khu vực; ưu tiên phát triển ngầm tại khu vực.
Khu phố cổ (khoảng 81 ha) sẽ được bảo tồn, phục dựng giá trị kiến trúc và văn hóa truyền thống, xây dựng phố cổ như một biểu tượng du lịch cộng đồng mới của Hà Nội. Cùng với đó, khu vực này sẽ khai thác kinh tế vỉa hè, kinh tế đêm cho các dịch vụ du lịch, phát triển văn hóa ẩm thực của Hà Nội giới thiệu ra thế giới, đồng thời tạo dựng không gian đi bộ, không gian sáng tạo đặc trưng Hà Nội, phát triển mô hình TOD gắn với đô thị.
Khu phố cũ (khoảng 200 ha) sẽ được bảo tồn hình thái không gian và kiến trúc đô thị đặc trưng thời kỳ Pháp thuộc (mô hình “Thành phố vườn” với mạng lưới đường bàn cờ, vỉa hè rộng và hệ thống cây xanh dọc tuyến phố; quảng trường, vườn hoa và hồ nước được bố trí đan xen). Tại khu phố cũ, các công trình giá trị kiến trúc có giá trị được bảo tồn, cải tạo, kết hợp tái thiết các công trình xây dựng mới đảm bảo hài hòa với không gian và kiến trúc khu vực.
Người dân chụp ảnh ở Tạ Hiện, một trong những phố cổ của Thủ đô. Ảnh: Giang Huy
Hồ Tây và vùng phụ cận (khoảng 462 ha – không bao gồm 530 ha Hồ Tây); trục cảnh quan sông Hồng (khoảng 11.000 ha) có không gian cảnh quan và môi trường bậc nhất của thành phố, được đề xuất bảo tồn công trình, khu vực giá trị về văn hóa lịch sử, tái cấu trúc toàn diện đối với khu dân cư hiện hữu (tăng cường hệ thống giao thông, tôn tạo, nâng cấp không gian cảnh quan, đầu tư xây dựng các công trình mới đảm bảo hài hòa với không gian và kiến trúc khu vực).
Các khu vực còn lại tái cấu trúc đô thị toàn diện, giải tỏa quy mô lớn theo đơn vị ô phố để quy hoạch lại hệ thống hạ tầng và không gian, bảo tồn các công trình di tích lịch sử, kiến trúc đô thị, đồng thời phát triển các trung tâm mới dựa trên hệ thống TOD, khuyến khích phát triển cao tầng trong bán kính 500 m của TOD.
Trong các giải pháp triển khai, thành phố cho rằng tái cấu trúc đô thị cần dựa trên nền tảng quy hoạch, đầu tư xây dựng đồng bộ hệ thống hạ tầng khung hiện đại. Trong đó việc tái cấu trúc hạ tầng sẽ triển khai giao thông đa tầng, phát triển giao thông công cộng (TOD), đầu tư hạ tầng ngầm kết hợp bể chứa nước lớn nhằm chống ngập úng. Bên cạnh đó, đồ án cũng nêu vấn đề tái cấu trúc sử dụng đất và không gian, cảnh quan, tái cấu trúc dân cư, giãn dân để giảm áp lực cho nội đô.
Quan điểm tái cấu trúc đô thị lần này được thể hiện rất mạnh mẽ, ví dụ trong Quy hoạch chung Thủ đô năm 2024 việc tái thiết đô thị và nhà ở nhấn mạnh đến cải tạo, chỉnh trang chung cư cũ, tuy nhiên theo quy trình hiện hành, tiến độ thực hiện rất chậm. Ngoài ra, việc tái định cư tại chỗ hoặc di dời những hộ dân cũ chưa có cơ chế đột phá.
Ở đề án quy hoạch lần này, thành phố đề xuất tái thiết toàn diện bằng việc giải tỏa trắng cả khu vực để xây dựng lại đồng bộ hạ tầng, tăng tầng cao, giảm mật độ. Khu vực nội đô có giá trị đất cao, sẽ được ưu tiên bố trí tái định cư tại chỗ và phát triển nhà ở thương mại, dịch vụ cao cấp để đảm bảo hiệu quả tài chính, bù đắp chi phí giải phóng mặt bằng lớn.
Khu tập thể Thành Công nhìn từ trên cao. Ảnh: Lộc Chung
Đề án quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm đưa ra lộ trình giãn dân giảm áp lực cho đô thị. Cụ thể giai đoạn 2026-2035, Hà Nội sẽ di dời 200.000 người ở khu vực sông Hồng; 200.000 người ở Hồ Tây và phụ cận; 42.000 người ở một số tuyến phố trong vành đai 3. Giai đoạn 2036-2045, Hà Nội di dời 26.730 người ở khu phố cổ, 23.000 người ở khu phố cũ, 370.000 người ở các khu vực còn lại trong vành đai 3 để tái cấu trúc đô thị. Như vậy, trong giai đoạn 2026-2045, thành phố đề xuất di dời hơn 860.000 để phục vụ quá trình tái cấu trúc đô thị.
Chủ trương giãn dân ra khỏi khu vực nội đô Hà Nội đã được định hướng từ cách đây hơn 20 năm. Cụ thể, tại Quy hoạch chung được phê duyệt năm 1998 đã nêu đến năm 2020 giảm dân số trong khu vực nội đô lịch sử từ 960.000 xuống còn 800.000.
Quy hoạch chung xây dựng Thủ đô Hà Nội đến năm 2030 và tầm nhìn đến năm 2050 (Quy hoạch 1259 được phê duyệt ngày 26/7/2011) đã xác định khu nội đô lịch sử cần kiểm soát gia tăng dân số cơ học, giảm từ 1,2 triệu xuống còn khoảng 0,8 triệu người.
Đến đầu năm 2021, thành phố công bố 6 đồ án quy hoạch phân khu đô thị tỷ lệ 1/2.000 tại các quận Hoàn Kiếm, Ba Đình, Đống Đa, Hai Bà Trưng, trong đó đưa ra mục tiêu đến năm 2030 dân số 4 quận sẽ giảm từ gần 900.000 xuống 670.000.
Riêng quận Hoàn Kiếm cũ cũng từng có đề án di dân phố cổ, đưa 1.800 hộ dân sang khu đô thị mới Việt Hưng (quận Long Biên cũ). Lộ trình chia thành hai giai đoạn, từ năm 2012 đến 2020 thì hoàn thành. Tuy nhiên đề án đến nay vẫn dở dang.