(TBTCVN) – Sau 16 năm hoạt động với vai trò là công cụ quan trọng của Chính phủ để hỗ trợ quá trình sắp xếp, tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước (DNNN) và tổ chức kinh doanh theo cơ chế thị trường, có thể nói, Công ty TNHH Mua bán nợ Việt Nam (DATC) đã hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao.
Tuy nhiên, trong quá trình hoạt động cũng đã nảy sinh nhiều khó khăn, vướng mắc. Nhiều cơ chế, chính sách đang trở thành “chiếc áo quá chật”, vừa không tạo không gian cho phát triển, vừa hạn chế sức cạnh tranh, ảnh hưởng lớn đến hiệu quả hoạt động của công ty. Nâng cao địa vị pháp lý để tăng tính tuân thủ
Trong bối cảnh môi trường kinh doanh, môi trường thể chế đã có rất nhiều thay đổi, DATC đang từng bước chuyển mình để trở thành định chế tài chính lớn, hoạt động đa ngành với trọng tâm là “xử lý nợ và tài sản, dự án tồn đọng, tái cơ cấu phục hồi DN, quản lý, khai thác tài sản” theo hướng: vừa là công cụ thực hiện nhiệm vụ của Chính phủ giao, không vì mục tiêu lợi nhuận; đồng thời thực hiện kinh doanh theo cơ chế thị trường, vì mục tiêu lợi nhuận, có trách nhiệm bảo toàn và phát triển vốn do Nhà nước đầu tư.
Tuy nhiên, trong quá trình hoạt động này đã nảy sinh nhiều khó khăn, vướng mắc. Thực tế, 16 năm qua, nhiều văn bản quy phạm pháp luật điều chỉnh hoạt động của DN nói chung và DATC nói riêng đã được sửa đổi, bổ sung hoặc ban hành mới, như Luật DN 2014, Luật Đầu tư 2014 và Luật Quản lý, sử dụng vốn nhà nước đầu tư vào sản xuất, kinh doanh tại DN năm 2014; và một số nghị định, quyết định của Thủ tướng Chính phủ, thông tư hướng dẫn có liên quan đến hoạt động mua bán nợ và thoái vốn. Tuy nhiên, văn bản pháp lý cao nhất điều chỉnh riêng cho hoạt động của DATC vẫn là Quyết định số 109/2003/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về thành lập DATC và các thông tư hướng dẫn của Bộ Tài chính, nên việc hướng dẫn cơ chế hoạt động còn hạn chế do liên quan đến vấn đề thẩm quyền quy định.
Trong khi đó, hoạt động của DATC đòi hỏi sự phối hợp của nhiều chủ thể khác nhau, bao gồm cả DN và các bộ, ngành, địa phương. Do đó, việc ban hành mới nghị định thay thế Quyết định 109 sẽ giúp nâng cao địa vị pháp lý của DATC, tăng cường tính tuân thủ của các chủ thể trong quá trình phối hợp với DATC thực hiện nhiệm vụ, đặc biệt là nhiệm vụ chính trị được Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ giao.
Đồng thời, hoạt động của DATC có rất nhiều điểm đặc thù như các hoạt động mua nợ xấu, tái cơ cấu DN và thoái vốn; mua, xử lý nợ gắn với việc hình thành các loại tài sản khác nhau cần phải tiếp quản và khai thác có hiệu quả; lĩnh vực hoạt động vừa gắn với lĩnh vực tín dụng ngân hàng, vừa gắn với các hoạt động của DN sản xuất kinh doanh thông thường. Hơn nữa, do các DN được DATC tái cơ cấu thông qua hoạt động mua bán nợ hầu hết đã lâm vào tình trạng phá sản, nên cần nghiên cứu có cơ chế hỗ trợ trong việc xử lý nợ đọng thuế, bảo hiểm xã hội cũng như tiếp cận nguồn vốn để phục hồi sản xuất và đầu tư phát triển. Cần cơ chế “đủ rộng” để bắt kịp kinh tế thị trường
Theo quy định hiện tại thì phạm vi xử lý nợ, tái cơ cấu DN của DATC chỉ tập trung ưu tiên cho khối DNNN thực hiện sắp xếp, chuyển đổi sở hữu. Tuy nhiên, số lượng DNNN cần thực hiện sắp xếp không còn nhiều (240 DN), trong khi đó quy mô nợ xấu và số lượng các DN thuộc thành phần kinh tế khác, bao gồm cả khối DN FDI (có vốn đầu tư nước ngoài) cần sự hỗ trợ xử lý nợ, tái cơ cấu của DATC trong thời gian tới ngày càng tăng, kể cả về quy mô và số lượng. Như vậy, đối tượng phục vụ của DATC không chỉ có các DNNN mà sẽ bao gồm khu vực tư nhân với tính chất sở hữu và hoạt động khác hẳn so với DNNN, nên đòi hỏi phải có những quy định pháp lý mới cho DATC hoạt động phù hợp hơn.
Do sự thay đổi dần về phạm vi hỗ trợ của DATC cùng với nhu cầu xử lý nợ xấu vẫn cấp bách, đòi hỏi phải có những thay đổi theo hướng nâng cao năng lực pháp lý cho DATC và những thay đổi này cần được thể chế bằng văn bản quy phạm đủ mạnh dưới hình thức văn bản pháp lý cao hơn ở cấp nghị định để DATC có thể tổ chức triển khai một cách có hiệu quả và tránh rủi ro về mặt pháp lý trong quá trình thực hiện.
Bên cạnh đó, cơ chế hoạt động của DATC cũng phát sinh một số bất cập, và việc chưa điều chỉnh kịp thời so với định hướng phát triển cũng như những quy định mới được sửa đổi, bổ sung thời gian qua, dẫn đến hạn chế trong thực hiện vai trò, nhiệm vụ được giao của DATC.
Cụ thể, đó là sự hạn chế về đối tượng mua, bán nợ (mới tập trung chủ yếu vào DNNN), về mức độ xử lý tài chính, hạn chế về hỗ trợ vốn và bảo lãnh vay vốn đối với DN tái cơ cấu, hạn chế về phương thức thoái vốn phù hợp với đặc thù (chưa có quy định được thoái vốn kèm nợ phải thu). DATC cũng chưa được có các cơ chế chủ động trong xử lý nợ tại DN tái cơ cấu, chế độ trích lập dự phòng nợ mua, dự phòng tổn thất đầu tư tài chính đối với các khoản vốn góp của DATC (dưới hình thức chuyển nợ thành vốn góp) tại các DN tái cơ cấu chưa phù hợp.
Ngoài ra còn có nhiều vướng mắc về cơ chế, trình tự, thủ tục xử lý nợ xấu của DN tại Ngân hàng Phát triển Việt Nam và Ngân hàng Chính sách xã hội Việt Nam… Những hạn chế trên đã ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của DATC, làm giảm hiệu quả hoạt động mua bán xử lý nợ, từ đó ảnh hưởng đến việc thu hồi nợ của DATC cũng như quá trình phục hồi DN.
Vì vậy, một nghị định mới sửa đổi, bổ sung chức năng, nhiệm vụ và cơ chế hoạt động cho DATC, bao gồm nhiều vấn đề về cơ chế chính sách trong mua bán nợ, xử lý tài sản và tái cấu trúc DN… là một yêu cầu cấp thiết để công ty thực sự đảm đương được vai trò đầu tàu dẫn dắt thị trường mua bán, xử lý nợ, vốn còn rất sơ khai ở Việt Nam nhưng đóng vai trò quan trọng trong một nền kinh tế thị trường.
Từ khi chính thức hoạt động năm 2004 đến nay, DATC đã tham gia mua, xử lý nợ xấu trên 90.000 tỷ đồng. DATC đã hỗ trợ xử lý nợ của các DNNN đặc biệt khó khăn như Vinashin (nay là SBIC), Vinalines, Tổng công ty Dâu tằm tơ, Tổng công ty Thực phẩm Miền Bắc, Haprosimex… Đối với Vinalines, DATC đã mua và xử lý 4.915 tỷ đồng nợ phải trả tại các tổ chức tín dụng trong và ngoài nước… Bên cạnh đó, DATC đã tiếp nhận nợ và tài sản loại trừ trong quá trình sắp xếp, chuyển đổi sở hữu của 2.628 DNNN. Lũy kế, DATC đã xử lý và thu hồi về cho Nhà nước khoảng 673,4 tỷ đồng từ những khoản nợ và tài sản tưởng như không còn giá trị được loại ra khi sắp xếp, cổ phần hóa. Đối với hoạt động tái cơ cấu DN thông qua xử lý nợ mà trọng tâm là chuyển đổi sở hữu DNNN không đủ điều kiện cổ phần hóa, từ năm 2004 đến nay DATC đã thực hiện tái cơ cấu cho 173 DN.
H.Y